Μίλαν Κούντερα, "Η αβάσταχτη ελαφρότητα της ύπαρξης"

Μίλαν Κούντερα, Η αβάσταχτη ελαφρότητα της ύπαρξης

μετάφραση από την αναθεωρημένη, γαλλική έκδοση:

Γιάννης Η. Χάρης

το σκίτσο του εξωφύλλου είναι του Μίλαν Κούντερα και η μακέτα της Ρεβέκκας Βιτάλ


(από το οπισθόφυλλο) 

«Στην αρχή αρχή της Γένεσης γράφει πως ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο, για να εξουσιάζει τα πουλιά, τα ψάρια, και γενικά όλα τα ζώα. Φυσικά, τη Γένεση την έγραψε άνθρωπος, και όχι π.χ. άλογο. Δεν είναι καθόλου βέβαιο πως ο Θεός ήθελε πραγματικά να εξουσιάζει ο άνθρωπος τα άλλα πλάσματά του. Το πιθανότερο είναι να τον επινόησε ο άνθρωπος τον Θεό, για να καθαγιάσει την εξουσία που σφετερίστηκε, υφαρπάζοντάς την από την αγελάδα και το άλογο. Ναι, το δικαίωμα να σκοτώνουμε ένα ελάφι ή μια αγελάδα είναι το μόνο πράγμα που βρίσκει αδελφωμένη ολόκληρη την ανθρωπότητα, ακόμα και στους πιο αιματηρούς πολέμους.

»Αυτό το δικαίωμα μας φαίνεται αυτονόητο, επειδή βρισκόμαστε στην κορυφή της ιεραρχίας. Αρκεί όμως να μπει στο παιχνίδι ένας τρίτος, λόγου χάρη ένας επισκέπτης από άλλον πλανήτη, που θα του έχει πει ο Θεός: “Θα εξουσιάζεις τα πλάσματα όλων των άλλων αστέρων”, και τίθεται αυτομάτως υπό αμφισβήτηση όλη η αυθεντία της Γένεσης. Ο άνθρωπος ζεμένος στην άμαξα από έναν Αρειανό, ή ίσως ψητός στη σούβλα από έναν κάτοικο του Γαλαξία, ενδεχομένως να θυμόταν τότε τη μοσχαρίσια μπριζόλα που έκοβε συχνά στο πιάτο του και να ζητούσε (πολύ αργά) συγνώμη από την αγελάδα.»

Στην Αβάσταχτη ελαφρότητα της ύπαρξης, το γνωστότερο ίσως μυθιστόρημα του Κούντερα, έπειτα από το Αστείο που τον καθιέρωσε παγκοσμίως, ο συγγραφέας, με φόντο τη νεότερη πολιτική ιστορία και πρόσχημα μια πολυδαίδαλη ερωτική σχέση, μας ξεναγεί στην περιπέτεια της ανθρώπινης ύπαρξης, με συνομιλητές του τον Παρμενίδη, τον Νίτσε, τον Μπετόβεν κ.ά. Με το γνωστό χιούμορ και τον πικρό σαρκασμό του μας μιλά για τον έρωτα και το σεξ, για την ασύμπτωτη γλώσσα των εραστών, το αισθητικό αλλά και το πολιτικό κιτς, καθώς και για τις πάσης φύσεως επιταγές, τα «πρέπει» που καθορίζουν την ανθρώπινη ζωή, κάνοντας όλο και πιο ασήκωτο το βάρος της ελαφρότητάς της.

* * *

Ευχαριστίες

Θερμότατα ευχαριστώ και από εδώ σοφές φίλες και σοφούς φίλους, την Κοραλία Σωτηριάδου, τον Γιάννη Βελούδη, τον Χριστόφορο Λιοντάκη και τον Παντελή Μπουκάλα, που διάβασαν ολόκληρη τη μετάφραση και με προφύλαξαν από ουκ ολίγες κακοτοπιές, τον Σεραφείμ Βελέντζα, που διάβασε και ξαναδιάβασε, σταθερά δίπλα μου σ’ όλη τη μεταφραστική δουλειά, τη Σοφία Μαυρογενίδου, για τη βοήθειά της στα τσέχικα, και τη Βερονίκ Μπριάν, thesaurus της γαλλικής γλώσσας. Τους ευχαριστώ και ελπίζω να μην τους εκθέτω ανεπανόρθωτα, όπου δεν τους άκουσα.

 

Ήττα της κοινωνίας - Ηνωμένα Ιερά Πλυντήρια

(Εφημερίδα των συντακτών 1 Οκτ. 2016)

Ήττα της κοινωνίας

Άγνωστο αν και πόσο θα προχωρήσει ο ιερός πόλεμος για το μάθημα των θρησκευτικών και αν θα λήξει με νίκη της εκκλησίας, κάτι που μοιάζει αρκετά πιθανό. Που σημαίνει υποχώρηση της κυβέρνησης, άλλο ένα πικρό ποτήρι, άλλη μία ήττα. Όμως αυτή η ήττα, να συνεννοούμαστε, δεν θα είναι τόσο ήττα του αρμόδιου υπουργού και έπειτα της κυβέρνησης όσο, κυρίως, της κοινωνίας, δική μας, και κυριότατα των λεγόμενων προοδευτικών δυνάμεων.

Οι οποίες θεωρητικά ομοφωνούν, πως κάποτε επιτέλους θα έπρεπε να ρυθμιστεί το στοιχειώδες αυτό θέμα, ελάχιστο σε σχέση με το μείζον, τις σχέσεις πολιτείας-εκκλησίας. Που σημαίνει πως κάποτε έπρεπε να δοθεί η μάχη αυτή: εδώ ανακύπτει το ερώτημα: έχει άραγε πότε το κάποτε; μπορεί δηλαδή να οριστεί επακριβώς ένα πότε; Μάλλον «ποτέ» θα είναι η απάντηση, και δεν είναι λογοπαίγνιο όλο αυτό, αλλά η ζοφερή πραγματικότητα: η θέση της εκκλησίας στην πολιτική ζωή της χώρας, η εξουσία της και οι υποτελείς πολιτικές δυνάμεις.

Από αυτή την άποψη, πιστεύω ότι έπρεπε να δοθεί η μάχη αυτή, ακόμα κι αν ήταν ή είναι από τα πριν χαμένη, ότι καλώς προχώρησε ο αρμόδιος υπουργός, ακόμα κι αν ενδέχεται να προεξοφλούσε την έκβαση της μάχης, αν ήξερε δηλαδή, όπως σωστά παρατηρούν πολλοί, πως δεν θα είχε με το μέρος του ούτε καν τους βουλευτές του κόμματός του, απέναντι στο περιστασιακό αλλά αρραγές μέτωπο εναντίων δυνάμεων –μέτωπο που θα διαμορφωνόταν, εννοείται, οποτεδήποτε, πόσο μάλλον στις σημερινές οικονομικές συνθήκες. Οι οποίες οικονομικές συνθήκες δίνουν υποτίθεται βάση στην κριτική ότι η μάχη για το μάθημα των θρησκευτικών αποτελεί σκέτο αντιπερισπασμό, αποπροσανατολιστική κίνηση.

Είναι η κριτική που συμπυκνώνει την κλασική γραμμή πλεύσης του ΚΚΕ, τη γνωστή στρατηγική αδράνειας ώσπου να δοθεί η μία και μοναδική μάχη των μαχών, για τον σοσιαλισμό. Διόλου περίεργο που η άποψη περί αντιπερισπασμού σε συνδυασμό με την κατάρτιση επετηρίδας στην αντιμετώπιση των προβλημάτων συναντάται με τη στάση και των άλλων αντιπολιτευόμενων δυνάμεων, που μπορούν έτσι να μεταμφιέσουν τον φόβο, την απροθυμία ή και την άρνηση να συγκρουστούν με την εκκλησία, ακόμα και σε επιμέρους θέματα.

Δεν αντέχει όμως σε κριτική η κριτική αυτή. Μένει η «ωρίμανση των καιρών». Όπου η απάντηση έρχεται απ’ την Ιστορία. Πως αν περίμενε πάντα κανείς να αλλάξουν οι καιροί, η κοινωνία, η εκκλησία κτλ., ούτε η θανατική ποινή θα είχε καταργηθεί ούτε ο πολιτικός γάμος θα είχε θεσμοθετηθεί ούτε τώρα το σύμφωνο συμβίωσης, ακόμα κι η μη αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες, σ’ έναν άλλο ιερό πόλεμο, μόλις χτες, που τον θυμόμαστε πολύ καλά: ένας δημαγωγός αρχιεπίσκοπος απ’ τη μια, με όλο το εκκλησίασμα και τους ψηφοζήτουλες εθνοπατέρες, είτε στο πλευρό του είτε απλώς λουφάζοντες, όπως του κυβερνώντος κόμματος που έδινε τη μάχη, με ολίγιστες εξαιρέσεις, αν όχι την εξής μία, τον Σηφουνάκη!

Όμως στην πολιτική οφείλει να αναλαμβάνει κανείς το ρίσκο, ακόμα και της ήττας. Πάλι η Ιστορία μάς δείχνει πως προχωράμε και με επιμέρους, μικρές (μα κάποτε και μεγάλες) ήττες.

Ηνωμένα Ιερά Πλυντήρια

Τακτικό προσκύνημα στον Βόλο, που πάντα κάτι μου φυλάει έκπληξη. Πέρσι είδα το Μαλάκι, όπως ήταν σ’ όλες τις πηγές, να ’χει γίνει στην καινούρια ταμπέλα: Μαλάκιον· φέτος, ανηφορίζοντας προς Μακρινίτσα, πρόσεξα το Κατηχώρι, στην παλιά ταμπέλα, να είναι Κατωχώρι σε άλλη, νεότερη, και στην καινούρια, καμία έκπληξη πια: Κατωχώριον. Για γέλια πιο πολύ, να βγαίνουν εντέλει αρνητές της συνέχειας της γλώσσας όσοι ίσα ίσα ορκίζονται σ’ αυτήν!

Άλλο όμως το πιο φαιδρό: σε τεράστιο πανό στην πρόσοψη της Μητρόπολης αναγγέλλεται: «Έλευση και Ενθρόνιση Αντιγράφου (!) Ιεράς Εικόνος Παναγίας Βηματαρίσσης…» Όχι, πρώτη φορά άκουγε ενθρόνιση εικόνας και ο φίλος θεολόγος, ψάλτης και δάσκαλος της βυζαντινής, μια ζωή στις εκκλησίες και στα μοναστήρια. Η χαρά του Καμμένου, σκέφτηκα: θα στείλει πλήθος τα αγήματα να αποδώσουν τιμές –και κυρίως να γκαρίξουν, σύμφωνα με την τελευταία μόδα, τον εθνικό ύμνο.

Αλλά πούθε η εικόνα; Από το Βατοπέδι!

Και διαβάζω ξαφνικά εδώ (26/9), σε εμπεριστατωμένο ρεπορτάζ του Δ. Κουκλουμπέρη, για τα διάφορα σκανδαλώδη του υπόδικου και σε αργία δημάρχου Αχιλλέα Μπέου, πως δύο μέρες πριν από τη δίκη του, σ’ ένα καλά οργανωμένο επικοινωνιακό παιχνίδι, καλεί στον Βόλο τον άλλο υπόδικο, τον ηγούμενο Βατοπεδίου Εφραίμ, να τον ανακηρύξει επίτιμο δημότη.

Ώστε σ’ αυτό το σόου, βλέπουμε τώρα, ο Εφραίμ πάει πεσκέσι μια εικόνα, έστω αντίγραφό της.

Και εδώ πια αναμειγνύεται (παναπεί πολιτεύεται!) και η τοπική εκκλησία, του Βόλου, με τον μητροπολίτη της, φαντάζομαι. Πλυντήριο κι αυτή του Μπέου.

Ιησουητισμός και θεομπαιξία.

Ανιστόρητος θρήνος για ιστορικό βιβλιοπωλείο - Λούφα και παραλλαγή: χαβαλές και μπίζνες

(Εφημερίδα των συντακτών 24 Σεπτ. 2016)

Ανιστόρητος θρήνος για ιστορικό βιβλιοπωλείο

«Κλείνουμε το βιβλιοπωλείο μας [...] και προετοιμαζόμαστε για το επόμενό μας “βιβλιοπωλείο”, αλλά αρνούμαστε να το κάνουμε, όσο δεν υπάρχει θετικό και σταθερό επιχειρηματικό περιβάλλον στη χώρα μας…»

Ώστε κλείνει το βιβλιοπωλείο της η οικογένεια Ελευθερουδάκη, αφήνοντας χρέη σ’ όλη την αγορά, και προετοιμάζεται για το επόμενο, που όμως αρνείται να το κάνει όσο… κτλ. Υπάρχουν δηλαδή, μας λέει, συγκεκριμένα σχέδια, αλλά αρνείται… Που σημαίνει ότι υπάρχουν τα μέσα, κεφάλαια προφανώς, ή υπάρχει δυνατότητα να βρεθούν, αλλά αρνείται...

Άραγε, σκέφτομαι, μια τέτοια δημόσια δήλωση δεν θα μπορούσε να κινήσει το ενδιαφέρον του εισαγγελέα; Αστειεύεσαι, θα μου πουν, πιάνεσαι από λέξεις, λόγια που τίποτα συγκεκριμένο δεν μπορούν να μαρτυρήσουν ή να αποδείξουν. Έτσι είναι· ας υποχρεωνόταν όμως επιτέλους να δηλώσει η οικογένεια πως όντως λόγια ήταν, λαϊκίστικη, θα πω εγώ, θεατρινίστικη χειρονομία, για αντιπολιτευτική κυριότατα χρήση, για να κλαίνε (και αντιπολιτευόμενοι να χαίρονται και να αγαλλιούν) ο Εμπορικός Σύλλογος, ο Κουμουτσάκος και οι λοιποί –και μαζί κάποιες προοδευτικές έως αριστερές φωνές, μαγκωμένες είναι η αλήθεια, ταγμένες ωστόσο κι αυτές στην αντιπολίτευση.

Και εδώ είναι το θέμα, οι όποιες και όσο αριστερές φωνές που πονάνε ξαφνικά τις επιχειρήσεις· τις επιχειρήσεις εννοείται τις οποίες έκλεισε ο ολετήρας ΣΥΡΙΖΑ με τα κάπιταλ κοντρόλ, όπως δήλωσε εν προκειμένω η οικογένεια –και το έχαψαν πρόθυμα, γιατί τους βόλευε, οι άλλοι. Ενώ το κανόνι ετοιμαζόταν, ως γνωστόν, κάτι χρόνια πριν. Και ενώ, σε εντελώς ανύποπτο χρόνο, το ιστορικό βιβλιοπωλείο είχε μετατραπεί σε σουπερμάρκετ πολυτελείας. Μετατροπή που, αν δεν οδήγησε ώς έναν βαθμό, συνέπεσε με τον (αντιστρόφως ανάλογο προς την γκλαμουράτη μεταμόρφωση) εκφυλισμό του ιστορικού βιβλιοπωλείου που είχε δοξάσει την οδό Νίκης.

Έτσι, πολύ πριν όχι μόνο απ’ τα κάπιταλ κοντρόλ αλλά απ’ τον ΣΥΡΙΖΑ, η επιχείρηση άρχισε να φεσώνει συστηματικά την αγορά: «Μας χρωστάει τόσα ο Ελευθερουδάκης» ήταν η μόνιμη επωδός (άσχετο αν δικαιολογία) εκδοτών που δυσκολεύονταν να μας πληρώσουν, όσους δουλεύουμε στον χώρο του βιβλίου. Τα είπε πρώτη τώρα η εκδότρια Αθηνά Σοκόλη, ακολούθησε ο Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου-Χάρτου, όσα τα ήξεραν πολύ καλά και χρόνια τώρα οι ξάφνου θρηνολογούντες αριστεροί.

Πάνε αρκετά χρόνια, παραμονή Πρωτοχρονιάς, κλείναν τα μαγαζιά, ερήμωνε το κέντρο, ανηφορίζοντας προς Σύνταγμα, κοντά πια στην Κλαυθμώνος, ακουγόταν όλο και πιο δυνατά ξένη πανηγυριώτικη μουσική. Όταν έφτασα στην πηγή, τα ντεσιμπέλ πρέπει να έσπαγαν τους μετρητές. Έξω απ’ τον Ελευθερουδάκη μούγκριζε μια απίστευτα θηριώδης στερεοφωνική εγκατάσταση. Πλησίασα, σκανδαλισμένος μία φορά απ’ τον νεοπλουτίστικο επαρχιωτισμό, δύο φορές που η χειρονομία προερχόταν από «πνευματικό» χώρο, τρεις που επρόκειτο συγκεκριμένα για τον Ελευθερουδάκη: από την τζαμαρία είδα μέσα χαρίεσσα την οικοδέσποινα ανάμεσα σε φίλους: δεν βρήκα τη δύναμη να μπω και να της πω ότι το κόστος ενοικίασης και μόνο της εγκατάστασης γι’ αυτήν τη βαρβαρότητα θα ήταν η δόση που δεν μου κατέβαλε τις ίδιες εκείνες μέρες η δική μου εργοδοσία, επικαλούμενη πάλι, πρώτα πρώτα, τα φέσια του Ελευθερουδάκη!

Όχι· δεν λυπάμαι που έκλεισε το ιστορικό βιβλιοπωλείο, λυπάμαι για τα όποια και όσα αριστερά δάκρυα χύνονται ξαφνικά, από φτηνοπολιτική και μόνο σκοπιμότητα.

Λούφα και παραλλαγή: χαβαλές και μπίζνες

Σύσκεψη συντακτικής επιτροπής με θέμα: Η νέα μας διαφημιστική εκστρατεία με κόστος μηδέν: ψηφοφορία για την καλύτερη ελληνική ταινία των τελευταίων 40 χρόνων. Γιατί 40; Έτσι. Προτείνουμε ταινίες, πάλι έτσι, όποιες νομίζουμε, όπως γίνεται εξάλλου με τα διάφορα, νέας κοπής, βραβεία βιβλίου, με τις προκάτ λίστες και τα προεπιλεγμένα βιβλία, και πουλάμε και δημοκρατικότητα: ο αναγνώστης ή τώρα ο θεατής ψηφίζει, όχι εμείς, ούτε ειδικές επιτροπές. Στον αστερισμό του γνωστού «αυτά θέλει το κοινό». Και βγαίνει καλύτερη ταινία των τελευταίων 40 χρόνων η όντως συμπαθέστατη και πλακατζίδικη, πλην έλεος, Λούφα και παραλλαγή.

Όχι, δεν θα μιλήσουμε για λαϊκισμό κτλ., ούτε για διαμόρφωση και προώθηση απολιτικής (= αντιδραστικής) ιδεολογίας λαϊφστάιλ, στην οποία επιδίδεται μεθοδικά και επιστημονικά το περιοδικό Αθηνόραμα, ούτε θα παίξουμε την κολοκυθιά, γιατί προτάθηκε αυτή και όχι η άλλη ταινία, ποιοι και πώς ψήφισαν πρώτη τη Λούφα και όγδοη τη Στρέλλα, ή άφησαν απέξω κι απ’ τη δεκάδα την τάδε και τη δείνα.

Το θέμα είναι ότι κυκλοφορεί, είδηση πια, «υποχρεωτικά», στα μίντια: «Η καλύτερη ταινία…», το θέμα είναι ότι ο χαβαλές είναι στην ουσία μπίζνες χοντρές. Ότι με κάτι τέτοια τεχνάσματα, όπως και με τα ανάλογα βραβεία (πρώτο και εδώ, με τα άκρως διαβλητά, τα θεατρικά, το Αθηνόραμα!), το εκάστοτε μέσο, πέρα από τη δωρεάν διαφήμιση-προβολή που είπαμε, εδραιώνει τη θέση του στον χώρο, δημιουργεί σχέσεις και εξαρτήσεις, αποκτά παναπεί εξουσία –με ό,τι συνεπάγεται αυτό.

Τα πράγματα δεν είναι διόλου απλά, και κυρίως αθώα.

Ρατσισμός και αθλιότητα του Charlie Hebdo

(Εφημερίδα των συντακτών 17 Σεπτ. 2016)

Τελειώνουμε με τα καλοκαιριάτικα απόνερα, λίγα από τα πολλά, όπως είπαμε, και διόλου, φευ, επικαιρικά.

Αυγουστιάτικα χτύπησε το Σαρλί Εμπντό, με τη γνωστή του ισλαμοφοβία εντέλει, ξεφεύγει δηλαδή το θέμα από την επικαιρότητα, ήρθε ωστόσο άλλο, άσχετο και από άλλη άποψη τραγικό, ο πολύνεκρος σεισμός στην Ιταλία, να δείξει και την αλλιώς φτηνή του όψη το δίχως όρια και μέτρο σατιρικό περιοδικό.

Όμως, αχός βαρύς ακούγεται ήδη, ότι αλίμονο αν έχει όρια και μέτρο η σάτιρα, και νά η ελευθερία του λόγου, που είναι δυο φορές ελευθερία, απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη, όταν πρόκειται για σάτιρα, και νά οι αρχαίοι μας, και νά ο Αριστοφάνης, γι’ αυτό προκαταβάλλω τη θέση μου, ότι αλίμονο αν δεν έχει όρια και μέτρο και η σάτιρα, αφού είναι και αυτή κοινωνική και όχι λ.χ. υπερκοινωνική δραστηριότητα (αν τάχα υπάρχει δραστηριότητα ή σκέτα πράξη ανθρώπου υπερκοινωνική), δραστηριότητα δηλαδή που καταφανώς και αυτονόητα ασκείται εντός και όχι εκτός –και μάλιστα υπεράνω– της κοινωνίας.

Τι έκανε λοιπόν το Σαρλί Εμπντό; Πρώτα τα «εύκολα», με τον σεισμό στην Ιταλία. Όπου βγήκε με πρωτοσέλιδο τίτλο «Σεισμός αλά ιταλικά», και τρία σκίτσα αποκάτω, δύο τραυματίες, άντρα και γυναίκα, με λεζάντα: «Πένες με ντομάτα» στον ένα, «Πένες ογκρατέν» στην άλλη, και στο τρίτο σκίτσο, στοιβαγμένους νεκρούς και λεζάντα: «Λαζάνια»! Οι Ιταλοί εξεμάνησαν, και το Σαρλί Εμπντό, αντί να το χωνέψει κάποτε πως δεν νοείται χιούμορ με νεκρούς και αθώα θύματα, επανήλθε με σκίτσο γκρεμισμένα ερείπια και λεζάντα απύθμενης πια ιταμότητας: «Ιταλοί, τα σπίτια σας δεν σας τα ’χτισε το Σαρλί Εμπντό· η μαφία σάς τα ’χτισε»! Έσπευσε δηλαδή να αποδώσει ενοχή, σύμφωνα με μια πρωτόγονη «πολιτική» άποψη, στα θύματα, που σαν Ιταλοί εμπλέκονται τάχα οι περισσότεροι με τη μαφία, ενώ οι υπόλοιποι την ανέχονται: διόλου αθώα δηλαδή τα θύματα –αν όχι και καλώς, δικαίως, θύματα!

Ώστε δεν νοείται χιούμορ με αθώα θύματα, φυσικών μάλιστα καταστροφών, δεν νοείται γενικότερα χιούμορ με ασθενέστερα κοινωνικά, ταξικά κτλ. άτομα και ομάδες, λαούς, φυλές κ.ο.κ. –ασθενέστερα φύσει αλλά και θέσει, ή, πιο απλά, όταν εσύ και μόνο τα θεωρείς ασθενέστερα, ή αλλιώς: όταν εσύ αισθάνεσαι ανώτερος, εσύ, ο δυτικός άνθρωπος κτλ.

Και αναφέρομαι τώρα στο αρχικό μου ερέθισμα, το αυγουστιάτικο ισλαμοφοβικό, άλλη μια φορά, χτύπημα του Σαρλί Εμπντό, όταν κυκλοφόρησε με πρωτοσέλιδο με τίτλο «Η μεταρρύθμιση του Ισλάμ» και σκίτσο έναν μουσουλμάνο και μία μουσουλμάνα να τρέχουν τσίτσιδοι στην παραλία, και λεζάντα: «Μουσουλμάνοι, χα-λα-ρώ-στε!» Ακολούθησαν απειλές, χωρίς ευτυχώς να πραγματοποιηθούν, όπως τον τραγικό Γενάρη του ’15, τότε που μπρος στους νεκρούς και εν ονόματι της ελευθερίας του λόγου γίναμε όλοι Σαρλί, ακόμα κι όσοι βρίσκαμε και τότε μάλλον ρατσιστικό το χιούμορ του: παραμερίστηκαν έτσι ή κουκουλώθηκαν θεμελιώδη ζητήματα, με πρώτο το επίμαχο, ότι και βέβαια έχει όρια η ελευθερία του λόγου, όσο δυσδιάκριτα κι αν είναι συχνά.

Κι αν κάτι λίγα ειπώθηκαν εντέλει, στο απυρόβλητο έμεινε η σάτιρα, που ανέκαθεν χαίρει ασυλίας, με άτρωτη ασπίδα, ιδίως στα καθ’ ημάς, τον Αριστοφάνη και τους αρχαίους πατέρες μας.

Όμως, όσο κι αν είναι αλήθεια πως η σάτιρα από τη φύση της μεγεθύνει και υπερβάλλει, η συζήτηση πρέπει να ξεκινάει από άλλα αυτονόητα, πέρα από ιδεολογήματα και ιδεοληψίες. Ότι δεν είμαστε βεβαίως στην εποχή του Αριστοφάνη, ότι στην εξ αντικειμένου παγκοσμιοποιημένη πλέον κοινωνία, την πολυφυλετική, πολυεθνοτική, πολυπολιτισμική, τα οξυμένα σήμερα προβλήματα και οι προκλήσεις της δεν νοείται να αντιμετωπίζονται με αναγωγή σε μια αρχαία εποχή, έτσι κι αλλιώς μυθολογημένη (ακόμα και στο προκείμενο, στη δίχως όρια σάτιρα δηλαδή· αλλά αυτό χρειάζεται άλλη κουβέντα). Έχουν μεσολαβήσει χιλιετίες, κυρίως διαφωτισμός, προβληματισμός και λόγος για ανθρώπινα δικαιώματα, αναγνώριση και σεβασμός μειονοτήτων –αν δεν μας φτάνει τάχα ο στοιχειώδης και εκ των ων ουκ άνευ εκκοινωνισμός.

Τα προβλήματα είναι πολλά και εξαιρετικά περίπλοκα. Έχουμε, ελπίζω, ξεπεράσει την εποχή των δικών μας σφαγών, με τους δικούς μας θρησκευτικούς πολέμους κτλ. Αυτό φυσικά, πέρα από στοιχειώδες εργαλείο ερμηνείας της σημερινής πραγματικότητας, δεν σημαίνει επουδενί πως θα ’πρεπε τότε να περιμένουμε πότε θα ξεπεράσουν το στάδιο αυτό και οι άλλοι λαοί και θρησκείες. Όμως, για να μη φύγουμε από το προκείμενο, η σάτιρα των «καθυστερημένων» πολιτισμικά, και παραπέρα η φοβική αντιμετώπισή τους, πάλι στο προκείμενο: η ισλαμοφοβία, τους καθηλώνει ίσα ίσα στην «καθυστερημένη» εποχή τους, κυρίως ανατροφοδοτεί τα ακραία τους στοιχεία, στρατολογεί, ούτε λίγο ούτε πολύ, στις τάξεις τους απελπισμένους και γι’ αυτό αποφασισμένους καμικάζι μαχητές –ή σκέτα, αν τάχα έτσι υπηρετείται η ανάλυσή μας, τρομοκράτες.

Τον εχθρό, άλλη μια φορά, τον φτιάχνουμε και τον οπλίζουμε οι ίδιοι.

Καλοκαιρινά απόνερα (β΄)

(Εφημερίδα των συντακτών 10 Σεπτ. 2016)

Πέρσες του Τερζόπουλου: στην παράσταση όχι ημίγυμνοι, μόνο μπούρκα που δε φορούσαν

Καλοκαιρινά απόνερα, συνέχεια εκ του προηγουμένου, λίγα ακόμη από τα (πάντοτε) πολλά, και από αυτά, εννοείται, που η σημασία τους δεν εξαντλείται με την επικαιρότητα.

Ο άνδρας, η Άνδρος, το άνδρο 

Αν ξεκινήσω ανάποδα, τέλος Αυγούστου ο Τούρκος υπουργός εξωτερικών Τσαβούσογλου συναντήθηκε με τον Έλληνα υπουργό εξωτερικών, αυτόν που μόνος του ομολόγησε πως έγραφε «ανοησίες» κατ’ εντολή του ΚΚΕ, κι όμως απαίτησε και η ελληνική δικαιοσύνη τού έδωσε αποζημίωση επειδή τον είπαν «γκαουλάιτερ του σταλινισμού», αποδεικνύοντας πως ούτε η δικαιοσύνη ούτε ο ίδιος ξέρουν από χρήση λέξεων και γλώσσας, καταρχήν... Αυτός λοιπόν ο τώρα υπουργός συναντήθηκε με τον Τσαβούσογλου στην Κρήτη, όπου επισκέφτηκαν και τη σπηλιά στην οποία οδήγησε ο Δίας την Ευρώπη, όταν την έκλεψε. Και μας έδειξε η τηλεόραση τους υπουργούς να φτάνουν στο «ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΔΡΟ», όπως έγραφε με μεγάλα γράμματα η μεγάλη ταμπέλα. Ολοκαίνουρια, όσο σχετικά καινούρια είναι η φρενίτιδα του γλωσσικού ευπρεπισμού, έξω πια από τα παραδοσιακά συντηρητικά γλωσσικά χωράφια.

Βεβαίως πρόκειται για το Δικταίο ΆνΤρο, όπως και το άντρο των ληστών, ή το άντρο της ακολασίας, το αρχαίο εν πάση περιπτώσει άντρον, που έμεινε π.χ. στους Γάλλους antre, στους Άγγλους antrum, στα χέρια όμως των περήφανων Κτητόρων του κομμάτι φλώρεψε κι έγινε «άνδρο».

Υπερδιόρθωση λέγεται το φαινόμενο, κάτι σαν υπερβάλλων ζήλος, όπου πάει κανείς και τάχα διορθώνει κάτι με βάση κάτι άλλο που του μοιάζει, με κωμικά καμιά φορά αποτελέσματα, όταν οδηγός της «διόρθωσης» είναι ο ευπρεπισμός τύπων που μοιάζουν λαϊκοί, δημώδεις, ταπεινής καταγωγής.  Έτσι, νεόπλουτοι της γλώσσας φτύνουν στον κόρφο τους μην και λερώσουνε το στόμα τους λέγοντας άντρας, αντί για το ευγενέστερο τάχα άνδρας, έτσι ευπρεπίζουν και το άντρο, και το φέρνουν στα μέτρα της ολιγογράμματης ιδεοληψίας τους.

Ο πολλοστός τελευταίος

Τέλος Αυγούστου επίσης, με τον θάνατο του Αντρέα Μπάρκουλη, έβγαλαν φωνή μεγάλη όλα τα μέσα ότι «έφυγε ο τελευταίος ζεν πρεμιέ» (το έφυγε κατά κανόνα μέσα στα μοδάτα πλην λάθος εισαγωγικά), και δώστου «ο τελευταίος ζεν πρεμιέ». Πάνε σχεδόν δέκα χρόνια που πέθανε άλλος «τελευταίος ζεν πρεμιέ», ο Νίκος Κούρκουλος, και είχαν βουίξει απαξάπαντα τα μέσα με το σχετικό κλισέ. Έλεγα τότε, χτυπώντας ξύλο, και ξαναλέω, ξαναχτυπώντας ξύλο, τι στο καλό θα γράψουν όταν φύγει απ’ τη ζωή ο ορισμός σχεδόν του ζεν πρεμιέ, ο Γιάννης Φέρτης –αν πάλι δεν ξεχνάω και κάναν άλλο, να, όπως είχα τότε ξεχάσει τον Μπάρκουλη (ίσως όμως γιατί κάπως άλλο πράγμα είναι ο γόης, ιδίως στον παλιό λαϊκό κινηματογράφο, άλλο ο ζεν πρεμιέ). Όλο τελευταίοι και τελευταίες, ηθοποιοί, σταρ, κωμικοί, ρεμπέτες και ρεμπέτισσες, ποιητές και ποιήτριες κ.ο.κ., που όλοι και όλες σηματοδοτούν το τέλος μιας εποχής κτλ. Απλώς κλισέ, ευκολία, προχειρότητα, αμετροέπεια, μεγαλοστομία; Βασικός σκοπός, ξανάλεγα, και σιγουρεύομαι με τον καιρό, κύρια πρόθεση, είναι κατά βάθος να μεγαλύνουμε τη δική μας εποχή, τη δική μας γενιά (και μαζί μ’ αυτήν τον εαυτό μας), που έβγαλε έναν τάδε κι έναν δείνα, που ούτε σε εκατό χρόνια δεν θα ξανάβγει όμοιός τους, και έτσι πρόκειται πάντα για τους τελευταίους μεγάλους και μοναδικούς, όσους και όσο θα αποφασίζει ο δικός μας τελευταίος μεγάλος και μοναδικός Εαυτός.

Παραπλανητική διαφήμιση

Διαφημίζω μια παράσταση π.χ. αρχαίας τραγωδίας, με φωτογραφίες του χορού, (α) με χλαμύδα, (β) με κουστούμι, γραβάτα κτλ., (γ) με σκισμένο μπλουτζίν, βερμούδα κτλ., (δ) με σαδομαζοχιστική εξάρτυση, μαστίγια κτλ. Είναι φανερό ότι δίνω έτσι σαφές στίγμα της ερμηνευτικής προσέγγισης, με σαφή ερεθίσματα προς το κοινό: κλασική παράσταση το α, εκσυγχρονισμένη μεταφορά τα β-δ, με σαφείς πάλι (έως οριακές: δ) διαφορές ανάμεσά τους.

Παρόμοια, διαφημίζω παράσταση με χορό γυμνόστηθων κοριτσιών –ή γυμνόστηθων αντρών: οπ, εδώ είμαστε: πάνε κάμποσα χρόνια, ο Θ. Τερζόπουλος διαφήμιζε τους Πέρσες του, με Έλληνες και Τούρκους ηθοποιούς, ωραία γυμνόστηθα κορμιά, με μαύρο παντελόνι, ξαπλωμένα στο χώμα σε διάφορους σχηματισμούς. Στην παράσταση όχι γυμνό στήθος, ούτε ο καρπός του χεριού δεν φαινόταν, όπως ήταν με μακρυμάνικα όλοι.

Τώρα στην (ιδιαίτερα επιθετική) διαφημιστική εκστρατεία της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών για τους Όρνιθες γέμισαν, μήνες πριν, εφημερίδες, τηλεοράσεις, συγκοινωνιακά μέσα, στάσεις λεωφορείων, με τους ηθοποιούς ντυμένους ολόκληρους πολύχρωμα φτερά, σε μια πολύ ενδιαφέρουσα εικαστικά και πολλά υποσχόμενη, φυσικά, φωτογράφιση. Κάποια στιγμή μαθεύτηκε πως ήταν πάλι η καινούρια μόδα, φωτογράφιση άσχετη με την παράσταση, απλώς και μόνο για το «προμόσιον»! «Κρίμα» σχολίασε φίλη ηθοποιός, «πολύ με είχαν ιντριγκάρει αυτά τα κουστούμια…»

Κρίμα, το λες και εξαπάτηση αυτό.

Μα δεν τελειώσαμε με τα καλοκαιρινά μας. Έχουμε και τα σοβαρά και άθλια, π.χ. το νέο ισλαμοφοβικό χτύπημα του Charlie Hebdo. Συνεχίζουμε.